Sri Vishnu Shata nama Stotram - 2. Hrsheekesha

Sri Vishnu Shata nama Stotram 

2. हृषीकेशः - hrshIkesah - ஹ்ருஷீகேஶ: :-

There are two different meanings occurs for the name Hrsheekesha ,

a) The controller of the sense-organs of all devata including Brahma, Rudra etc.

b) One who, in the form of the Sun and the Moon, makes this world happy through His rays.

The two interpretations are derived by looking at this word as hrshIkA + Isa or hrishI + kesa.

a) The first explanation is derived from

" हृषीकाणामीश: हृषीकेश: "
"HrshIkANAm Isah hrshIkesah -

Hrsheeka means indriya,merely sense organ. The five gnanedriyas (Eyes – Seeing, Ears – Hearing, Nose – Smell, Mouth – Speech and Skin – Touch) and five Karmendriyas (Hands, Legs, Tongue, Excretion and Reproductive organs) and one Ubhayendriya i.e., Manas . All these 11 indriyas are controlled by the Atman. That too of not only humans but all living beings including all deva , Brahma , Rudra etc. Hence the Atman gets the name Hrsheekesha, the Lord of the sense-organs.

Sri Sankararacharyar on his commentary of Vishnu Sahasranamam says,

यद्वा, इन्द्रियाणि यस्य वशे वर्तन्ते स परमात्मा हृषीकेश:।
yadvā, indriyāṇi yasya vaśe vartante sa paramātmā hṛṣīkeśa:।

The Master of senses (hRshIkas); or He under whose control the senses subsist.

Paraashara Bhattar in his commentary mentioning the quote of Harivamsha. It says,

हृषीकाणि इन्द्रियान्याहुः तेषां ईशो यतो भवान् हृषीकेशः ।

hṛṣīkāṇi indriyānyāhuḥ teṣāṃ īśo yato bhavān hṛṣīkeśaḥ ।
- Harivamsha.

" They say that hRshIkas are sense-organs. Since you are their controller, you are known as hRshIkeSaH. "

b) The second interpretation is given based on kesa - rays, hrshI - that give happiness.

Sri Sankararacharyar says,

यस्य वा सूर्य रूपस्य चन्द्र रूपस्य च जगत् प्रीतिकरा हृष्टाः केशा रश्मयः स हृषीकेशः, सूर्यरश्मिर्हरिकेशः इति श्रुतेः।

yasya vā sūrya rūpasya candra rūpasya ca jagat prītikarā hṛṣṭāḥ keśā raśmayaḥ sa hṛṣīkeśaḥ, sūryaraśmirharikeśaḥ iti śruteḥ।

He whose keSa (hair) consisting of the rays of the Sun and the Moon, gives joy (harsha) to the world is called Hrsheekesha, Vide- "the rays of the Sun, which is harikeSaH (the hair of Hari)."

सूर्य चन्द्रमसौ शश्वदम्शुभि: केश सम्ज्ञितै:।
बोधयन् स्वापयंश्चैव जगदुत्तिष्ठते पृथक् ॥
बोधनात् स्वापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत् ॥
अग्नीसोम कृतैरेभिः कर्मभिः पाण्दुनन्दन ।
हृषीकेशोSहमीशानो वरदो लोकभावन: ॥

sūrya candramasau śaśvadamśubhi: keśa samjñitai:।
bodhayan svāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhate pṛthak ॥
bodhanāt svāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet ॥
agnīsoma kṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇdunandana ।
hṛṣīkeśoShamīśāno varado lokabhāvana: ॥
- 66-67, 342, Shanti Parva, Mahabharatam.

"The sun and the moon through their kesa or rays always uphold the world by awakening it and causing it to sleep. By such awakening and sleeping, the world is delighted.
It is in consequence of this act of fire (Sun) and Soma (Moon) who uphold the universe that I have come to be known as HrshIkeSa...".

Paraashara Bhattar says,

हर्षणात् सौख्यात् सुखैश्वर्यात् हृषीकेशत्वमश्नुते।

harṣaṇāt saukhyāt sukhaiśvaryāt hṛṣīkeśatvamaśnute।

"He is hRshIkeSa because of joy (harsha), happiness(saukhya) and effortless rulership (sukha-aisvarya)".

The obsolete word Hrisheeka also means the ‘rays’ or that which gives the joy’. Thus the term Hrisheekas can mean “the Lord of the rays”: the sun and moon. This way interpreted, commentators point out that the term Hrisheekesah means He who has Himself becomes the Sun and the Moon.

In His manifestation as the Sun and the Moon, the Lord Himself whips the world to wakeful activities and sends the world to sleep and rest. Thus Hrisheekesa in its deeper significance, is, to all contemplative hearts, the Lord, who becomes Himself the world, exhausts Himself in His activities, and ultimately packs His toys and goes to rest at the time of dissolution.

This name is one among the 12 names of Vishnu.

ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः
पट्टसायुधः ।
विद्युत्प्रभो हृषीकेशः स बाह्यान्
दिशि मुद्गरी ॥

īśānyāṃ puṇḍarīkābhaḥ śrīdharaḥ
paṭṭasāyudhaḥ ।
vidyutprabho hṛṣīkeśaḥ sa bāhyān
diśi mudgarī ॥ 5 ॥
- 5, Sri Vishnu Dwadasha Panjara Stotram.

In the north east let me be protected by Sridhara ,
Of the colour of the lotus and holding a spear,
And from below let me be protected by Hrishikesa,
Who shines like lightning and holding a hammer.

Swami Nammazhwar's pasuram about the name Hrsheekeshan.

இருடீகேசனெம்பிரா னிலங்கையரக்கர்க்குலம்,

முருடுதீர்த்தபிரானெம்மா னமரர்பெம்மானென்றென்று,

தெருடியாகில்நெஞ்சே,வணங்கு திண்ணமறியறிந்து,

மருடியேலும்விடேல்கண்டாய் நம்பிபற்பநாபனையே.
- 2.7.10 , Thiruvoimozhi.

பதவுரை

நெஞ்சே	-	மனமே!
தெருடி ஆகில்	-	நீ அறிவுடையை யாகில்
இருடீகேசன் என்று	-	ஹ்ருஷீகேசனே யென்றும்
எம்பிரான் என்று	-	எம்பிரானே யென்றும்
இலங்கை அரக்கர் குலம் முருடு தீர்த்த	-	இலங்கையிலிருந்த ராக்ஷ குலத்திற்கு முருடான ராவணனைத்
பிரான் என்று	-	தொலைத்த பிரானே யென்றும்
எம்மான் என்று	-	எம்பெருமானே யென்றும்
அமரர் பெம்மான் என்று	-	நித்யஸூரிநாதனே யென்றும் சொல்லி
வணங்கு	-	அவனை வணங்கு;
திண்ணம் அறி	-	இதைத் திடமாக அறிவாயாக;
அறிந்து	-	அறிந்தபின்
மருடி ஏலும்	-	(மீண்டும்) சுலங்குவாயாகிலும்
நம்பி பற்பநாபனை	-	குணபாரிபூர்ணனான பத்மநாபனை
விடேல் கண்டாய்	-	விடாதே கொள்.

ஸ்ரீ காஞ்சி பிரதிவாதி பயங்கரம் அண்ணங்கராசாரியார் எழுதிய

விளக்க உரை

***- இங்ஙனம் மஹோபகாரகனான எம்பெருமானை ஒருநாளும் விடலாகாதென்று நெஞ்சுக்கு உரைக்கும் முகத்தால். தம்முடைய அத்யவஸாயத்தை வெளியிடுகிறார்.-இராவணன் பத்துதலையையுடையனாய்க் கடல்சூழ்ந்த இலங்காபுரியிலே அரசனாய் வஸித்து வந்ததுபோல, ஐந்து ஜ்ஞானேந்திரியங்கள் ஐந்து கர்மேந்திரியங்களாகிற பத்துந்தலைகளை யுடைத்தாகி ஸம்ஸாரக்கடல் சூழ்ந்த சரீரரபுரத்திலே ஸ்வாந்த்ர ப்ரபுவாய் இருக்கின்றது மனம் அப்படிப்பட்ட மனத்தைத் திருத்தினதும் ராவணஸம்ஹாரம் செய்ததும், இரண்டு மொக்குமென்கிற கருத்தை ஒன்றரையடிகளாற் காட்டுகின்றார். இங்கே ஈட்டு ஸ்ரீஸூக்தி காண்மின்;-“இவருடைய இந்திரியவச்யதையை தவிர்த்தது-லங்கையில் ராக்ஷஸ ஜாதியில் விபீஷணாதிகளை வைத்து, முரடரான ராவணாதிகளை நிரஸித்தாப்போலே யாயிற்று.” என்பதாம்.

எம்மான் அமரர் பெம்மான்-இந்திரியங்களினுடைய இதரவிஷயப்ராவண்யத்தைத் தவிர்த்த மாத்திரமேயல்லாமல், நித்யஸூரிகளுக்குத் தன்னையநுபிவக்கக் கொடுக்குமாபோலே எனக்குத் தன்னையநுபவிக்கத் தந்தருளினவன், என்று கருத்து.

என்றென்று = இதற்கு ‘வணங்கு’ என்பதனோடே அந்வயம். நெஞ்சமே! எம்பெருமான் நமக்குச் செய்தருளின உபகார பரம்பரைகளைப் பலபடியாலும் அநுஸந்தானஞ் செய்து கொண்டே, அவனை வணங்கு என்றபடி.

தெருடியாகில் வணங்கு என்கிறார்- சைதந்யத்திற்கு பலன் எம்பெருமானை வணங்குதலேயாமென்று காட்டுதற்கு. ‘தெருள்’ என்னும் வினைப்பகுதியின்மேல், தி என்ற நிகழ்கால முன்னிலை யொருமை விகுதியேறி, தெருடி யென்றாயிற்று.

நான் சொல்லும் வார்த்தையை ஸாமாந்யமாக நினையாமல் விசேஷித்துக் குறிக்கொள்ளவேணுமென்பார்தண்ணமறி என்கிறார். அறி என்றபின் அறிந்து என்று மீண்டும் ஒரு வினையெச்சம் வேணுமோ வென்னில் அதன் உட்கருத்தை நம்பிள்ளை காட்டுகிறார்-

“அறிகைதானே போரும் ப்ரயோஜநம் அதுக்குமேலே”

என்ற ஸ்ரீஸூக்தியால், நான் சொல்லும் வார்த்னைய நீ குறிக்கொள்வதே பரம ப்ரயோஜநங் காண் என்று காட்டுதற்கே மீண்டும் அறிந்து என்றது.

மருடியேலும் விடேல்கண்டாய்- ‘மருடி’ என்கிற சொல்லின்வடிவமும் ‘தெருடி’ என்றது போலவே. ‘மருளுதி’ என்றபடி அயோக்யதாயிஸந்தா நம் பண்ணி அறிவு கலங்குமளவிலும் எம்பெருமானை விடாமலிருக்கப்பார், என்று திருவுள்ளத்திற்கு உபதேசித்தாராயிற்று.

நம்பி பற்பநாபனையே என்றவிடத்து ஈட்டு ஸ்ரீஸூக்தி பரமபோக்யம் “கெடுவாய்! இவ்விஷயத்தைவிட்டுப் புறம்பேபோய் மண்ணைமுக்கவோ? அவன் குணபூர்த்தியிருந்தபடி கண்டாயே, வடிவழகிருந்தபடி கண்டாயே, முன்பு நமக்கு உபகாரித்தபடி கண்டாயே.”

irudIkEsanempiraa NnilaNGkaiyarakkarkulam,
muruduthIrththapiraanemmaa Nnamarar_pemmaanenRenRu,
therudiyaagil_nencEvaNaNGku thiNNamaRiyaRindhu,
marudiyElumvidElkandaay nampipaRpa_naapanaiyE.
2.7.10

English Translation

Have good sense, O Heart! Learn and worship him well, chant Hishikesa, "My Lord who burnt the demon's Lanka, "O My Lord and Master, Lord of celestials, Padmanabha" and such. Not even through oversight must you stop chanting.

At last but not least, on hearing the name Hrsheekesha this sloka of Bhagavad Gita may come to remembrance.

सञ्जय उवाच

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत।

सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्।।1.24।।

sañjaya uvāca

ēvamuktō hṛṣīkēśō guḍākēśēna bhārata.
sēnayōrubhayōrmadhyē sthāpayitvā rathōttamam ৷৷1.24৷৷
- Srimad Bhagavad Gita, 1.24.

TRANSLATION :

Sañjaya said: O descendant of Bharata, being thus addressed by Arjuna, Lord Kṛṣṇa drew up the fine chariot in the midst of the armies of both parties.

PURPORT

In this verse Arjuna is referred to as Guḍākeśa. Guḍāka means sleep, and one who conquers sleep is called guḍākeśa. Sleep also means ignorance. So Arjuna conquered both sleep and ignorance because of his friendship with Kṛṣṇa. As a great devotee of Kṛṣṇa, he could not forget Kṛṣṇa even for a moment, because that is the nature of a devotee. Either in waking or in sleep, a devotee of the Lord can never be free from thinking of Kṛṣṇa's name, form, quality and pastimes. Thus a devotee of Kṛṣṇa can conquer both sleep and ignorance simply by thinking of Kṛṣṇa constantly. This is called Kṛṣṇa consciousness, or samādhi. As Hṛṣīkeśa, or the director of the senses and mind of every living entity, Kṛṣṇa could understand Arjuna's purpose in placing the chariot in the midst of the armies.

Om Hrsheekeshaya namah.